นิพพานที่เราเรียนในชั่วโมงวิชาศีลธรรมคือการพ้นทุกข์ขั้นสูงสุด นักเรียนน้อยคนเข้าใจว่ามันหมายถึงอะไร จึงไม่แปลกที่คนส่วนมากมีภาพในใจว่านิพพานเป็นของสูงเกินเอื้อม เป็นสภาวะของนักบวชผู้ทรงธรรมและสะสมบุญบารมีมาหลายแสนชาติแล้วเท่านั้น

มองในมุมของการกำเนิดมนุษย์และวิวัฒนาการชาติพันธุ์ การสะสมบุญบารมีมาหลายแสนชาติก็คงเริ่มมาตั้งแต่มนุษย์ปัจจุบัน โฮโม ซาเปียนส์ ยังไม่ถือกำเนิด อาจเริ่มมาตั้งแต่สมัยเรายังเป็น โฮโม อิเร็กตัส เดินท่อม ๆ อยู่แถวแอฟริกาโน่น! คำว่า ‘ชาติ’ ในการตีความของท่านพุทธทาสภิกขุจึงน่าจะมีความหมายถึง ‘ขณะ’ มากกว่าภพชาติในความหมายของคนทั่วไป

ท่านพุทธทาสภิกขุชี้ว่า นิพพานไม่ใช่เรื่องไกลตัวหรือเป็นไปไม่ได้ เพียงแค่รู้จักพอ รู้จักตัวเอง ก็สามารถเข้าสู่สภาวะของความสุขเรียบง่าย

ความสุขเรียบง่ายนี่แหละที่เข้าข่าย ‘นิพพาน’

จิตเย็นเมื่อไร ก็นิพพานเมื่อนั้น

ในทางเซน ‘นิพพาน’ ที่เรียกว่า ซาโตริ มีความนัยถึงการเข้าใจความจริงว่า สรรพสิ่งเป็นเพียงมายา

หลวงปู่ดูลย์ อตุโล กล่าวว่า “ผู้ปฏิบัติที่แท้จริงนั้น ไม่จำเป็นต้องคำนึงถึงชาติหน้า-ชาติหลัง หรือนรก-สวรรค์อะไรก็ได้ ขอให้ตั้งใจปฏิบัติให้ตรงศีล สมาธิ ปัญญา อย่างแน่วแน่ก็พอ ถ้าสวรรค์มีจริงถึงสิบหกชั้น ตามตำรา ผู้ปฏิบัติดีแล้วก็ย่อมได้เลื่อนฐานะของตนเองตามลำดับ หรือถ้าสวรรค์-นิพพานไม่มีเลย ผู้ปฏิบัติดีในขณะนี้ย่อมไม่ไร้ประโยชน์ ย่อมอยู่เป็นสุข เป็นมนุษย์ชั้นเลิศ”

สังเกตว่าพระระดับปฏิบัติล้วนไม่พูดถึงบุญบารมีแต่ปางก่อน ไม่ชอบรอฤกษ์ยาม เน้นที่การลงมือทำเดี๋ยวนี้ เวลานี้

ทุกครั้งที่เป็นวันสำคัญทางศาสนา มักมีการรณรงค์ให้ผู้คนประพฤติธรรม ในทางหนึ่งเป็นเรื่องที่ดี อย่างน้อยที่สุดก็มีสักวันสองวันที่ผู้คนละเลิกอบายมุข (ชั่วคราว) หันมาทำดี แต่อีกทางหนึ่ง มันก็แสดงให้เห็นว่าเราเป็นคนดีแบบมีข้อแม้และต้องรอโอกาสเหมาะเสมอ เช่น เป็นคนดีในช่วงเข้าพรรษา บวชเพราะพ่อแม่ขอไว้ ทำบุญเพื่อชาติหน้า ฯลฯ

การกระทำความดีงามย่อมไม่ควรถูกกำหนดด้วยกรอบของกติกาใด ๆ ทุกชั่วขณะที่ทำดีก็คือฤกษ์ดี

การเป็นคนดีควรเป็นคนดีทั้งต่อหน้าและลับหลัง ไม่ต้องเล่นลิ้นเล่นสำนวน อย่างที่ท่านพุทธทาสภิกขุเคยเทศน์ไว้คราวหนึ่งว่า “...ประพฤติความดีทั้งทางโลกและทางธรรม ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ จนตนติเตียนตนเองไม่ได้ ใครที่เป็นผู้รู้ แม้จะมีทิพยโสตหรือทิพยจักษุมาค้นหาความผิดเพื่อติเตียนก็ไม่ได้...”

หรือตามสำนวนจีนว่า “สามารถมองฟ้าได้เต็มตา”

มนุษย์ส่วนใหญ่มีจิตสำนึกอยากเป็นคนดี ไหน ๆ ก็คิดจะเป็นคนดี ก็ลงมือทำเสียเลย และไหน ๆ ก็จะลงมือทำดี ก็ทำโดยไม่ต้องรอเทศกาล เพราะการลดพิษทางจิตวิญญาณก็เหมือนการลดสารก่อมะเร็ง ทางร่างกาย ยิ่งเริ่มเร็วยิ่งดี

ลงมือทำเสียเดี๋ยวนี้ เวลานี้!

วินทร์ เลียววาริณ
25-5-26

มีอยู่ปีหนึ่งพ่อไปทำธุระที่กรุงเทพฯ กลับมาพร้อมกับของเล่นสองชิ้น เป็นรถไฟกับรถยนต์สังกะสี มอบให้ผมกับน้องชาย เป็นของขวัญชิ้นเดียวที่เคยได้รับในวัยเด็ก

แม้วัยเด็กของผมจะไม่มีของเด็กเล่นสำเร็จรูป แต่กลับไม่เคยขาดแคลนของเด็กเล่น

ผมทำเองเล่นเอง โดยประดิษฐ์ของเล่นจากวัสดุที่มีอยู่ในบ้าน

ที่บ้านผมเป็นร้านทำรองเท้า จึงมีกล่องรองเท้ามากมาย ผมชอบตัดฝากล่องเป็นช่องและพับมันให้ดูเหมือนกระจกหน้ารถ เจาะรู ใช้ไม้เสียบด้านล่าง ร้อยแกนหลอดด้ายที่ไม่ใช้แล้วเป็นล้อ ก็ได้รถยนต์หนึ่งคันมาเล่น เมื่อใช้กล่องรองเท้าลายต่าง ๆ มาทำ ก็ได้รถยนต์แบบต่าง ๆ ไม่ซ้ำกัน บางครั้งทำเรือ เครื่องบิน ร่มชูชีพ ฯลฯ

วัยเด็กของผมผ่านไปกับเกมยุคเก่า นั่นคือเมืองไทยหลายสิบปีก่อนถึงยุคคอมพิวเตอร์เกม

เกมที่เด็กแถวบ้านผมเล่นมีมากมาย เช่น เกมกระโดดเชือก ไม่ใช่เชือกจริง แต่เอาหนังยางรัดมาร้อยเป็นเชือก เด็กสองคนจับสองปลาย ให้เด็กที่เหลือกระโดดข้าม

เกมลูกข่างก็เป็นที่นิยมของบรรดาเด็กชาย เราเล่นจนชำนาญ สามารถตวัดลูกข่างที่กำลังหมุนบนพื้นขึ้นมาหมุนต่อบนฝ่ามือได้

อีกการเล่นหนึ่งคือเกมลูกแก้ว ขุดหลุมเล็ก ๆ แล้วขีดเส้นขวาง เล่นโดยทอยลูกแก้วข้ามเส้นไปเข้าใกล้หลุมมากที่สุด ลูกแก้วใครตกในหลุมคือแพ้  เมื่อทอยลูกแก้วมากจนบริเวณปากหลุมแออัดด้วยลูกแก้ว คนที่เหลือก็ดีดลูกแก้วของเพื่อนออก

เกมง่าย ๆ เกมหนึ่งคือหมากเก็บ เล่นได้ทั้งคนเดียวและหลายคน ใช้กรวดก้อนกลม ๆ ห้าก้อนกับมือนี่แหละ มีการโยนกรวดขึ้นแล้วรับด้วยฝ่ามือคว่ำกับหงาย มีการโยนกรวดขึ้น แล้วใช้มือรวบกรวดทั้งหมดที่เหลือบนพื้นให้ได้ก่อนกรวดก้อนที่โยนขึ้นไปจะตกลงมา

อีกเกมหนึ่งซึ่งเป็นที่นิยมในภาคใต้ ใช้อุปกรณ์เป็นเรือไม้ที่มีหลุมจำนวนหนึ่ง ใช้ลูกแก้วเป็นหมาก เรียกว่าหมากขุม

อีกการละเล่นหนึ่งที่นิยมเล่นกันคือกระโดดบนตาราง เริ่มโดยใช้ชอล์กตีตารางบนพื้น หรือหากเป็นพื้นทรายใช้ไม้ขีดเป็นรอย เป็นจำนวนหกช่อง ช่อง 1, 2 และ 4, 5 กระโดดด้วยเท้าข้างเดียว ช่องที่ 3, 6 ใช้สองเท้าได้

บางช่วงเราเกลี่ยพื้นที่ส่วนหนึ่งของสนามฟุตบอลเรียบ เพื่อทำสนามแบตมินตันไว้เล่นกัน บางครั้งก็เล่นตะกร้อ ทั้งตะกร้อวงและตะกร้อข้ามตาข่าย ผมชอบดูลีลาการเตะของแต่ละคน แต่เตะเองไม่ค่อยได้เรื่อง

ผมชอบเตะลูกขนไก่มากกว่า เราทำลูกขนไก่เอง โดยใช้ขนเป็ดขนห่านที่เลี้ยงไว้ นำมามัดรวมกัน ใช้เศษยางที่ทำพื้นรองเท้ามาตัดเป็นวงกลมขนาดใหญ่กว่าเหรียญบาทสมัยก่อนหน่อย ใช้ตะปูเสียบทะลุแผ่นยางเข้าไปในแกนขนเป็ด ก็จะได้ลูกขนไก่มาเตะเล่นกันอย่างสนุกสนาน ใครเตะประคองลูกขนไก่ได้นานที่สุดโดยที่มันไม่ตกพื้นคือผู้ชนะ

ช่วงปิดเทอมใหญ่คือฤดูร้อน เป็นหน้าว่าว สนามฟุตบอลก็คือสนามเล่นว่าวของเหล่าเด็ก ๆ

ไม่มีเด็กคนไหนซื้อว่าวสำเร็จรูปมา เราทำเอง เหลาไม้ไผ่เป็นแกน ผูกด้วยเชือก ขึงตึงเข้ารูป กลายเป็นว่าวปักเป้า สวยหรือไม่สวย จะขึ้นฟ้าหรือดิ่งดิน ขึ้นกับฝีมือแต่ละคน

ครั้นตอนเย็น เด็ก ๆ ก็นำว่าวไปประลองยุทธ์กันที่สนามฟุตบอล ว่าวจำนวนมากเหนือสนามฟุตบอลเป็นภาพที่ตรึงใจผมมานานจนบัดนี้

นอกจากทำว่าวแล้ว เรายังทำปืนมาทำสงครามกัน วิธีทำก็คือเลื่อยไม้อัดเป็นรูปปืนยาว ตัดติ่งไม้ขนาดยาว 2-3 นิ้ว รัดกับตัวปืนด้วยยางรัด เนื่องจากรัดด้วยเส้นยาง ทำให้ติ่งไม้นี้ขยับได้เมื่อกดปลายหนึ่ง ติ่งไม้นี้ทำหน้าที่เป็นไกปืน

ปลายกระบอกปืนรัดด้วยยางอีกเส้นหนึ่ง สามารถรั้งดึงมาถึงไก เราเด็ดลูกตะขบ (ทางใต้เรียกลูกขบ) จากต้นตะขบแถวนั้น ลูกขบดิบสีเขียว ก้านของมันเหนียว เด็ดทั้งผลและก้าน เสียบก้านเข้าไปในไก ให้ไกหนีบก้านลูกตะขบไว้ รั้งหนังยางมาคล้องที่ลูกตะขบ เมื่อจะยิง ก็แค่กดไกไม้ หนังยางก็จะดึงลูกตะขบพุ่งไปข้างหน้าเหมือนกระสุน ถ้ายิงโดนคน ก็เจ็บบ้าง

นอกจากทำสงครามกับคนแล้ว เรายังทำสงครามกับสัตว์ ข้าศึกของเราก็คือจิ้งจก ปลา นกกระจอก

เด็ก ๆ ประดิษฐ์กล่องดักนกกระจอก เป็นกล่องไม้ฉำฉาไม่มีฝา ด้านหนึ่งเจาะรูพอให้มือล้วงผ่านได้ รูนั้นปิดด้วยผ้า คว่ำกล่อง สันหนึ่งวางบนพื้น อีกสันหนึ่งค้ำด้วยกิ่งไม้สูงสักคืบ ผูกเชือกกับกิ่งไม้นั้น ลากยาวไปยังที่ซ่อน โปรยเศษข้าวใต้กล่องไม้ แล้วรอนกมา

เมื่อนกกระจอกเข้าไปจิกข้าวใต้กล่อง ก็ดึงเชือกเบา ๆ ไม้คว่ำหลุด กล่องก็ตกลงมาครอบนกกระจอกไว้ภายใน ล้วงผ่านรูไปจับนกกระจอกมาฆ่า จากนั้นก็ถลกหนังปิ้งกิน

ข้าศึกอื่น ๆ ซึ่งตกเป็นเหยื่อของเราก็มีแมลงวัน ใช้ถุงพลาสติกครอบจับเป็น ๆ มาได้หลายสิบตัว แล้วนำไปถ่วงน้ำ หากเห็นหอยทาก ก็โรยเกลือใส่ ส่วนจิ้งจกบนกำแพงและเพดาน ก็ถูกเด็ก ๆ สอยลงมาด้วยหนังยาง ประลองความแม่นกัน โหดมาก! มันเป็นวัยซนจริง ๆ

ทั้งเดือนมีนาคมและเมษายนเป็นวันหยุดยาว พวกเด็ก ๆ ก็เล่นตลอดสองเดือนอย่างมีความสุข

ในที่สุดช่วงปิดภาคเรียนก็ถึงกาลอวสาน หลังจากปิดเทอมไปร่วมสองเดือน โรงเรียนก็เปิดอีกครั้ง

ผมไม่ชอบวันที่ 17 พฤษภาคมเลย แต่บรรดาแมลงวัน จิ้งจก หอยทาก นกกระจอก ต่างชอบวันที่ 17 พฤษภาคมมาก

เฮ้ย! ข่าวดีโว้ยพวกเรา พวกเด็กเปรตไปโรงเรียนแล้วโว้ย!

วินทร์ เลียววาริณ
25-5-26

บางท่อนจาก ชีวิตที่ดี หนังสือประวัติชีวิตของ วินทร์ เลียววาริณ เล่าโดยเจ้าตัว เป็นบันทึกเกร็ดประวัติศาสตร์ของชีวิตชาวจีนโพ้นทะเลในไทย เล่าวิถีชีวิตของชาวหาดใหญ่เมื่อ 50-60 ปีก่อน แสดงแง่คิด มุมมอง ทัศนคติของชีวิต

อาจารย์เซนเจ้าโจวถามพระเซนรูปหนึ่งที่เพิ่งมาใหม่ว่า "เจ้าเคยมาที่นี่หรือไม่?"

พระใหม่ตอบว่า "ศิษย์เคยมาขอรับ"

อาจารย์ชราบอก "ถ้าเช่นนั้นก็ดื่มชาสักถ้วย"

ผ่านไปอีกหลายวัน อาจารย์ถามพระรูปนั้นอีกครั้ง "เจ้าเคยมาที่นี่หรือไม่?"

คราวนี้พระตอบว่า "ศิษย์ไม่เคยมาขอรับ"

อาจารย์ชรากล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้นก็ดื่มชาสักถ้วย"

อินจู หัวหน้าพระในวัดเห็นดังนั้นก็ถามอาจารย์เจ้าโจวว่า "ไยท่านอาจารย์จึงเอื้อเฟื้อชาแก่พระรูปนั้นสองหน ทั้งที่พระรูปนั้นตอบไม่เหมือนเดิม?"

อาจารย์ชราร้องขึ้นว่า "โอ! อินจู!"

"ขอรับ ท่านอาจารย์"

"ดื่มชาสักถ้วย!"

............

แขกคนหนึ่งไปเยือนอาจารย์เจ้าโจว ทำความเคารพอาจารย์อย่างนอบน้อม ก่อนเอ่ยว่า "ท่านอาจารย์รู้สึกเช่นไรที่ตัวท่านที่มีความสามารถช่วยนำทางคนอื่นไปสู่ธรรมเช่นนี้?"

เจ้าโจวก็ตอบกวนประสาทเช่นเดิมว่า "การเยี่ยวเป็นเรื่องเล็กน้อยที่จะทำ และกูก็ต้องทำด้วยตัวเอง!"

............................

วินทร์ เลียววาริณ
24-5-26

วันนี้มีคำถามที่หลายคนอาจข้ามไปทันที เพราะเป็นเรื่องบทกวี ท่าทางน่าเบื่อมาก

ในประเทศที่มีประชากร 65 ล้านคน หนังสือบทกวีขายได้ 200 เล่ม

แต่ลองอ่านดู มันอาจเปลี่ยนชีวิตคุณได้